Laokoon’a Nereden Bakılmalı?

Laokoon’un yukarı dönük yüzüne baktığımda “bu esere nereden bakılmalı?” sorusunu düz anlamına çektiğini görürüm. Ölümün ucundan hep nereye bakıyorsa ona oradan geri bakmakla sorumluyumdur. Bu sorumluluktan kaçacaksam da ağırlığını hissederim, bir eksiklik oluşur ki aslında çoğuldur: Bir yerde eksikliğim, bir yerimde eksiklik. Böyle bir eksiklik her yere girer, beni her yere taşır, her yerden atar. Bu denli yetersizsem ancak bir başkasının koşullarını benimseyebilirim. Eser kendi yorum koşullarını sunar, Laokoon’un koşulu koşullarının oluşmamışlığıdır oysa. Bu koşullar kendilerini baştan beri benimseyen bir düşünce tarafından belirlenir, yani Laokoon’un bakışı eleştirinin sebebi ve çıkış miti olduğu kadar süreci ve sonucudur da: Daha o ölmemiş, kozmos oluşmamışken eleştiremem. Bana sunulan imgeye bir anlığına kanarım, görüyorsam onun da gördüğünü sanmakla kalmam ama. İmgenin dermansızca görsel mantığını ona geri ve ondan öteye, dünyaya genişletirim, bakışım havanın paylaştığımız bir kıvamıdır, onu soluruz, bana sorsanız ona gözlerimle dahi dokunsam hissedecektir. Bir başka deyişle kendimi eserin bir parçası yaparım, önünde durarak Laokoon’un ezici bakışını karşılayıp eseri kendimce tamamlarım. Eserin koşulu koşullarının oluşmamışlığıdır oysa,  karşılanamayan bir bakış karşısında ne yapılır? Bu koşulu kabul ettiğim hareketle çözememeliyimdir, önce onu sağlamam, henüz oluşmamış bir dünyada Laokoon ile beraber olmam, baktığı yere bakmam gerekir. Laokoon koşullarını bana dayatır, her adımda eksikliğimi hatırlatarak beni terbiye eder.

Deleuze, mazoşizmin sözleşme üzerinden ilerlediğini söyler. Mazoşist eğitmendir, eziyetçisinden yeni bir ana; askı, bağ ve kırbaçtan, yaralarından, eziyetçisinin donuk imgelerinden bir ideal dünya yaratmayı hedefler. Yılanlarla bağlanmış, acı içinde olan, hiçbir şey görmeden aynı tarafa bakan Laokoon ise özgün bir mazoşisttir: Eziyeti ya da duyduğu çarpık zevk için bir eziyetçiye ihtiyaç duymaz. Asıl acısı ve keyfi kendi haklılığından, kendi haklılığı sebebiyle acı çekeceklerden gelir, yanındaki oğulları ve uzaktaki Truvalı yurttaşlarından. Dünyasına büyür, ortadan kırılmış bir sütunun tekrar yere değdiği nokta, bir kılıcın ve açtığı yaranın kenarları onun erojen bölgeleri olur. Yine de saf hazza ancak bir diğer mazoşistle yaklaşabileceğini sanır çünkü ancak bir mazoşist onun yanında oturur, bağlarıyla bağlanıp acı çekerken onun öngördüğü kıyameti düşler, haklılığını yaşamanın yanı sıra olumlar ve genişletir. Benim de Laokoon’dan istediğim onun bağlarıyla bağlanmak, dünyasında tutunabilmektir, iki mazoşist olarak kıyameti beraberce düşlemek üzere karşılıklı sözleşiriz. Eseri ve mazoşizmi mümkün kılan koşulları sağlamaktayızdır aslında. Her çabamız hem geçmişe hem de geleceğe yöneliktir.

Václav Mergl’ın 1970 tarihli Laokoon’u, tarif ettiğim koşulu ilk birkaç saniyesinde kuruverir. Birkaç parçalı görüntüde Laokoon heykelini gösterir, sonra sonlara kadar, yani bilinmedik bir gezegende spekülatif maceramıza bir sonuç oluşturmadığı takdirde karşımıza çıkarmaz. Bu filmi başarılı bir uyarlama kılan, teknoloji, maddiyat ve en çok da nefsi birer Truva atına benzeterek kurduğu basit alegori değildir. Laokoon heykelinin başka eserlerin yorumunda sorumsuzluk addedilecek bir spekülasyonu gerektirdiğini, karşısındakine bunu bir sorumluluk olarak yüklediğini anlaması ve bu sorumluluğu vakarla kabul etmesidir filme kavramsal niteliğini getiren. Mazoşistin donuk imge parçalarından kurduğu ideal dünya, tecrübe dünyasını yok etmeden, yok ettiğini sanmadan yani bastırmadan askıda tutmasının bir yoludur. Filmin heykele yaptığı da bu değil midir? 

Tam bu noktada yeni bir eksiklik oluşur, film pervasızca ileri giderken ben sürekli geri bakarım. Laokoon heykeliyle girdiğim sözleşme beni spekülasyona zorlarken filmin spekülasyonuna sadakatten de alıkoyar, şöyle sorarım: Yunanlar, Truva atından bir anda, yekvücut çıkar. O halde film, Laokoon’un kehanetine imge olarak neden çok aşamalı bir açığa çıkışı seçmiştir?

Ortada bir sır yokmuş da gerektiği anda yaratılıyormuş gibi, gerçek bir sır, açıklandığı ana değin dünyada bulunmayan bir gizem. Öyle ki Laokoon’un dünyasında gizem kavramı kendi doğasına gerçeklik sınırlarında uyamayacağı denli uyar. Heykel ve film birbirine aynı anda önceden saldırır, film ve heykel aynı anda birbirini uyarlar, birbirlerinden haberdarlıkları ve birbirlerinden haberdarlıklarından haberdarlıkları sonsuz boyutta aynı anda oluşur, her şey ortadan başlar ve her yöne dağılır. Yunanlar surların içinde doğar ama Truvalılar çoktan ölmüş ya da henüz var olmamıştır, bu ve bunun benzeri ihtimallerde kim kazanır? Laokoon kompleksinde örgü yoktur, keşfedilmeyi beklemeyen, sürekli değişen bir arazinin gizemi kavramsal doruğuna getirmesi vardır: Yaratım tek bir an içinde aşamalarla gerçekleşir. Laokoon’un karışık dünyasının mazoşizmin donuk imgelerinden oluşması da yalnız bu şekilde mümkündür. Nedenselliği bozan bir eser ancak böyle imkansız bir uyarlamayla uyarlanabilir. 

İlk ve imkansız sorumluluğumu edinmişimdir: Modelsiz bir uyarlama, baştan bir uyarlama yazmak. Orantılı da bir yetkim vardır: Laokoon kompleksini oluşturan her bir esere, tüm bağlama erişmek, farklı düzlemlerde imge ve bilgileri özgürce birbirine dokumak. Aslında herkes kendi yolunu çizmelidir, ama yazdıklarımı örneklemek ve ruhumu kurtarmak adına devam edeceğim.

Laokoon, evrensel patinajı bir spiral derinleşme sanarak konuşur: spirallerimi say, bundan daha erotik bir şey olamaz. O halde kompleksten çıkışımız Laokoon’u göz hizasından da aşağıya çekerek, düzleştirerek olmalıdır. Taşın belli bir şeklinin arzuyu temsil değil teşkil etmesi hep şaşırtır bizi. Arzuyu şekillere giden bir sıvı sanırız. O halde Laokoon’a edeceğimiz kötülük onu eritmektir. Düzlenmiş ve eriyik: Aslında Laokoon’un zamanının koşullarıdır bunlar. İlk koşuldan Laokoon da haberdarken mesele ikincisini ona getirmektir. Koşullardan bahsediyorsak eserin ve mazoşizmin koşullarını hatırlamamız gerekir: Henüz oluşmamışlık ve spekülasyon. Laokoon henüz tescillenmemiş bir haklılığın hazzını duyabilir, karşıdan beklediği de inançtır, delil değil. Kanıtlamak dilin sadist işlevidir ve sadomazoşizm aslında mümkün değildir: Ne mazoşist kendine sadist eziyetçi, ne de sadist kendine mazoşist kurban seçer.  Laokoon’un dünyasındaki içinden çıkılmaz tutarlılığı ancak ona bir sadizmle gelerek kırabilirim, eziyetten geçmiş mazoşistin geliştirdiği mizahlı sadizmle, şakadan bir kanıtla: Kırmızıyla, dünyada yenidoğan bir renk gibi, ciddiyetsiz bir kırmızıyla, saf aşamalılıktan yapılma bir zaman imgesiyle, kızarmış, sıcak bir zamanın nasıl sıcak olabildiğinin saçma sapan gizemiyle. Uzay mekiği atmosfere girdiği anda kırmızıya boyanır, kırmızı bu anda baştan yaratılır ve dünyaya salınır. Kıyamet gelir. Yılanlar eriyip Laokoon’un bedeninden düşer, sonra bedenin kendi, ama yüzün taşı farklıdır. Bedenin mağmasında yüzer yüz, yukarı bakar, beni görür. Ben onu görmem, uçları kopmuş bağlar sarkar üstümden, acıyla yukarılara, kıyametin bir zamanlar geldiği ve bir daha asla oradan gelemeyeceği yere bakarım.