Hollywood’dan Gelen Bir İkrar: Digger
Alejandro González Iñárritu’yu beyaz perdeye döndüren ve gişede büyük bir hezimete uğrayan Digger, yılın en tartışmalı filmlerinden biri. Yüksek temposu, grotesk anlatısı ve aşırı karakterleriyle seveni de sevmeyeni de çok.

Iñárritu imzalı kışkırtıcı ve karanlık bir siyasi hiciv olan Digger’da, gözlerimizi petrol kralı Digger Rockwell’in hasta ve yaşlı kedisini umarsızca sağlığına kavuşturmaya çalıştığı bir güne açarız. Şatafatlı sarayında otuz yılı aşkın süredir birlikte uyuduğu kedisi Maggie ömrünün sonuna yaklaşan Digger, ona her günkü gibi parmağıyla ton balığı yedirmeye çalışarak başladığı rutin bir günde Maggie’nin günlük bakımını titizlikle yaptırır ve alanında uzmanlığı tescilli veterinerini Maggie’nin tedavisi için sarayına çağırır. Petrol devi Digger’ın ellerinde çürümesine ve acı çekmesine rağmen bir türlü ölmesine dahi izin vermediği kedisi üzerinden kurulan siyasi alegori, filmin gidişatına dair ilk ipucunu verir.
İşte bu rutinde Grönland’da petrol çıkaran ve ABD başkanı ile dahi yakın ilişkileri olan dev sermayedar Digger Rockwell, çevre güvenliği şefi Dr. Ganesh’ten Grönland’daki sahasının patladığını ve dev bir buz dağının Avrupa’ya doğru sürüklendiğini öğrenir. Bu felaket karşısında Digger ve erk sahiplerinin verdiği tepki ise hepimizin tahmin edebileceği bir senaryo ekseninde ilerler: Önce can kayıpları yerine meydana gelen hasar sorgulanır; sonrasında ise iktidar ve sermaye sahiplerinin yaptığı olağanüstü toplantıda, ordu mensuplarının buz dağını bombalayarak yok etme önerilerinden hakikatin nasıl eğilip bükülerek yeniden inşa edilebileceğine dair manipülatif fikirlere kadar her şey masaya serilir. Öncelikle buz dağının ismi değiştirilecek, ona Rusça bir isim verilecek; ardından ABD, buz dağının yol açabileceği felaketler karşısında ekolojik duyarlılığı temel alan endişeli bir tavır takınacaktır. Böylece Avrupa’da büyük bir kıyıma yol açmak üzere ilerleyen buz dağına hem bir faillik hem de bir kimlik giydirilecektir. Sonuç olarak, kapitalizmin alışılagelmiş kriz ve algı yönetimlerine dair ne varsa hoyratça uygulamaya hazırlanan muktedirlerin yuvarlak masa toplantısında, milyonlarca insanın ve hayvanın kaderini değiştirecek gerçeklik acımasızca yeniden yazılır.

Bu Oyunun Oyuncusu Kim, Seyircisi Kim?
İktidar ve para hırsının yok ettiği, insanlıklarından en ufak kalıntı dahi kalmayan, dünyayı bir mülkiyet ilişkisinden gayri algılayamayan erk temsiliyetlerinden tutun da onların emrinde çalışmasına rağmen vicdanından ve ilkelerinden taviz vermemeye gayret eden Dr. Ganesh karakterine kadar bir düzine karikatürize tipleme sarıp kuşatır bizi Digger’da. Dehşet bir yıkıma sebep olan bu teatral kötülüğe seyircilik ederken kuşatıldığımız klişelerden sıkılmaya başladığımız anda, izlediğimizin aslında bir tiyatro oyunu olduğunu öğreniriz. Digger, aslında Curtis Markson adında bir tiyatro oyuncusu tarafından canlandırılan tarihi bir karakterdir. Her şey birer dekordan ibarettir. İşte bu noktadan sonra Iñárritu, bizlere sadece birer seyirci olmadığımızı; bu kışkırtıcı anlatının bir parçası, hatta bizzat oyuncularından biri olduğumuzu hissettirir.
Canlandırdığı Digger karakterine dair bizlerle aynı endişeleri taşıyan Curtis, yıllardır ana akım sinemada tasvir edilen iktidar temsillerine dair yaptığımız eleştirileri dile getirmeye başlar. Dünyanın en zenginlerinden biri olan Digger, düpedüz aptal ve kötü müdür gerçekten? Bu karikatürleştirmeyi ve altı boş bir tiplemeyi canlandırmayı bir türlü içine sindiremeyen Curtis, isyan eder. Bu senaryoda Digger’ın sağduyulu ve manipülatif tarafı nerededir?

Çok Katmanlı Bir Siyasi Hiciv Olarak Digger
Oyun devam eder ve gerilim artarken, bir yandan da Digger’ın Avrupa Konseyi’ne gittiği sahneleri izleriz. Vicdanıyla yürüttüğü savaşta mağlup olan Dr. Ganesh, konsey üyelerine gerçekleri ve Digger’ın bu yıkıma sebep olduğunu ifşa edince Digger, sıkıştırıldığı köşeden gerçekliğin silahıyla çıkmaya karar verir. Sürekli eğilip büküldüğüne, değiştirildiğine, yeniden yazıldığına veya toprağın altına gömüldüğüne şahitlik ettiğimiz hakikat, tüm saflığıyla karşımıza dikilir. Öfkeli kitlenin önünde, insanlığın yaşadığı felaketin mesuliyetini bütünüyle üstlenir ana karakter. Bu bir öz eleştiri değildir elbette. Çıplak gerçekliktir sadece. O yapmıştır. Peki, sonra? Kalabalık, doğrudan duymaya alışkın olmadığı gerçeklik karşısında öfkelendikçe öfkelenir. Bir süre sonra Digger ne derse desin, atılan sloganlar ve bağırışlar histerik bir kakofoniye evrilir. Kitle, söylenenlere tamamen sağırlaşmıştır. Sahi, hangisi daha kötüdür? Gerçeği inkâr etmek mi, yoksa ona teslim olmak mı?
Bir yanda Digger kendini hakikat zırhıyla savunurken diğer yanda Curtis, açılışına saatler kalan oyununun galasına gelmek üzere uçağa binen kızından haber alamamanın telaşıyla, oyunun yapımcısı Kenny’nin istihbarat ağı aracılığıyla onu bulma teklifini kabul eder.
Tiyatro oyunundaki aşırı karikatürize karakterlerden rahatsız olan Curtis’in yönetmene isyan etmesiyle gelişen kriz sahnesi, şüphesiz Iñárritu’nun savını tüm ağırlığıyla kucağımıza bıraktığı ve bizlerle alay ettiği o can alıcı andır. Dünyayı korkunç bir yıkıma sürükleyen sermayedarların tasvir edilişindeki bu sığlık, onların hayatlarını tahrip ettiği insanların acısına da saygısızlıktır. Hollywood’un siyasi hiciv diye önümüze koyduğu popülizmin bir temsili olan yönetmen, tiyatro setinde çalışan gerçek mağdurların tepkisizliğinin arkasına sığınarak vicdan tatmini yapan ve toplumsal gerçekliğe dair herhangi bir politik okuması olmayan tipik bir ‘woke’ figürdür. Erk sahiplerini altı boş birer karikatüre indirgeyerek derinlikli bir eleştirinin önüne set çekerken aslında tam da savunduğunu iddia ettiği mağdurların acısını sahte bir duyarlılıkla metalaştırır ve sistemin çarklarının dönmesine katkıda bulunur.

“Uyum Özgürlüktür”
İkilinin harareti gittikçe yükselen tartışmasına yapımcı Kenny’nin ağzından son noktayı koyan Iñárritu, bize çok karanlık bir soru yöneltir. Ne fark eder? Kenny, aslında Digger’ın yeğenidir. Öz dayısını acımasızca hicveden bu oyuna yatırımcı olmasının tek bir sebebi vardır: Öyle ya da böyle var olmak. Seyircinin ailesini yuhalamasıyla veya alkışlamasıyla ilgilenmez. Anlatının türüyle ve konumlanışı ile de ilgilenmez. Tüm bu dekor, oyuncular, yönetmen ve seyirci ona aittir. İnsanlar, yuhalamak için dahi olsa evlerinden çıkar ve Rockwelleri yaşatır. İktidar gerçeği öyle güçlüdür ki onu kimlerin nasıl sunduğu teferruattan ibarettir. Zira sistem, kendi yıkımının sahnelendiği bir oyundan bile kazanç sağlamayı başarır. İnsanlığın onurlu direniş tarihini dahi metalaştırıp satan ve kimliksizleştiren Hollywood’un ikiyüzlülüğünü kendi ağzından duymuş oluruz böylece.
Nihayetinde yapımcı Kenny, Curtis’in kayıp kızını bulunca filmin başından beri protest bir tavır sergileyen Curtis ile uzlaşı sağlanır. Oyunun sonunda her şeyini kaybedip intihar eden Digger karşısında, bir fail bulmanın ve onu cezalandırmanın tatminiyle katarsis yaşayan seyirci istediğini alır ve Rockwell ailesinin tahrip ettiği, harap olmuş şehirlerinde bizi karşılayan bir duvar yazısıyla yaşamaya devam eder: “Uyum özgürlüktür.”

Çanlar Kimin İçin Çalıyor?
Şüphesiz, Hollywood’un tüm klişe tasvirlerini ters yüz edip sahte duyarlılığını deşifre eden Iñárritu’nun anlatısı çok kıymetli. Ancak dünyanın en ünlü aktörlerinden biri olan ve adı tarikatlarla anılan Tom Cruise’un filmin başrolü ve yapımcılarından biri olduğunu göz önünde bulundurursak akla rahatsız edici bir soru düşüyor: Kenny’nin, hiçbir çözüm üretmeyeceğini bildiği seyircinin kuru coşkusu karşısında yaşadığı o hastalıklı tatmin, ekranları aşıp evlerimize kadar ulaşarak bizi de bu anlatının bir parçası yapmıyor mu?
Doğayı talan eden, işçinin alın teriyle zenginleşen devasa şirketlerin başını çektiği bu maskeli baloda; sadece faillerin taktıkları duyarlılık maskelerinin ardını görememekle değil, düzenin bize sağladığı konfordan vazgeçmemek adına bu baloya iştirak etmekle de suçlanırız. Iñárritu, Avrupa’yı da es geçmez tabii. Failler muğlaklaşır, sınırlar yıkılır. Bir düzine muktedirin karşısına geçip sebep olduğu felaketi bir korku filmi gibi izlediği o ekranın seyircisi, anlatı boyunca defalarca değişir. Iñárritu’nun kurduğu bu iç içe geçmiş anlatıda asıl hedef bellidir. Perdeler kalkıp oyuncular yer değiştirdikçe o tokmak en nihayetinde hepimiz için masaya vurulur: “Birbirinizden farkınız yok.”
Iñárritu, filmin sonunda bizi peş peşe sıraladığı acımasız sorularla baş başa bıraksa da ben umutlu olanlardanım. Tarih; sadece yıkım, gözyaşı ve felaketle yazılmamıştır. Aynı zamanda seyirci kalmayı reddedenler tarafından direnişler ve devrimlerle de yazılmıştır.



Yorumlar